The Flight of the Creative Class | Richard Florida (Kitap)

Richard Florida’nın Yaratıcı Sınıf Adres Değiştiriyor kitabı, yetenekli ve yaratıcı insanların nerede yaşayacaklarına ve çalışacaklarına nasıl karar verdiklerini, bu tercihlerin şehirlerin ve bölgelerin ekonomik gelişimini nasıl etkilediğini inceliyor. Florida’ya göre küreselleşme, coğrafyanın önemini ortadan kaldırmak yerine yetenekleri kendine çekebilen bölgeler arasındaki rekabeti artırıyor. Kitap boyunca, ekonomik büyümenin yalnızca teknolojiye ve sermayeye değil, yaratıcı insanların belirli bölgelerde yoğunlaşmasına da bağlı olduğu savunuluyor.

Florida, kitabına Thomas L. Friedman’ın Dünya Düzdür kitabındaki görüşlerinden hareketle başlıyor. Friedman, teknolojik gelişmelerin coğrafi engelleri azalttığını ve yenilik üretmek için belirli merkezlere taşınmanın artık eskisi kadar gerekli olmadığını savunuyor. Florida ise dünyanın hem “düz” hem de “dikenli” olduğunu ileri sürüyor (sayfa 14). Teknoloji bilgiye ve fırsatlara erişimi kolaylaştırsa da ekonomik faaliyetler, yenilikçilik ve yetenekler belirli şehirlerde yoğunlaşmaya devam ediyor. Florida’nın kümelenme olarak ele aldığı bu durum, Jane Jacobs’un şehirlerin ekonomik canlılığına ilişkin düşünceleriyle ve Robert Lucas’ın insan sermayesi dışsallıkları yaklaşımıyla ilişkilendiriliyor.

Kitabın temel düşüncesi, ekonomik büyümenin önemli belirleyicilerinden birinin yeteneklerin küresel hareketliliği olduğu. Florida’ya göre yalnızca yetenekli insanları çekmek değil, onların yaşamak ve üretmek isteyecekleri koşulları oluşturmak da gerekiyor. Bu nedenle şehirler ve bölgeler, yatırım çekmenin yanı sıra nitelikli iş gücünü kendilerine çekmek için de rekabet ediyor. Florida, bu rekabeti açıklarken 3T olarak adlandırdığı Teknoloji, Yetenek ve Hoşgörü kavramlarını öne çıkarıyor. Bir bölgenin yenilikçilik kapasitesinin gelişmesi için teknolojik altyapının, yetenekli insanların ve farklılıklara açık bir toplumsal ortamın birlikte bulunması gerektiğini savunuyor.

Florida’nın üzerinde durduğu bir başka konu, ekonomik faaliyetlerin giderek belirli şehirlerde ve bölgelerde yoğunlaşması. Londra, Toronto ve Sydney gibi şehirleri küresel yetenek merkezleri olarak ele alırken; Tel Aviv, Singapur ve Taipei gibi bölgelerin teknolojiye, eğitime ve yaşam kalitesine yaptıkları yatırımlarla öne çıktığını anlatıyor. Peter Jackson’ın Yüzüklerin Efendisi üçlemesinin Yeni Zelanda’da çekilmesi ise yaratıcı bir endüstrinin belirli bir bölgenin ekonomik gelişimini nasıl etkileyebileceğine ilişkin örneklerden biri.

Kitapta özellikle dikkatimi çeken kavramlardan biri beyin dolaşımı oldu. Florida, AnnaLee Saxenian’ın bu kavramından hareketle, yetenekli insanların hareketliliğini yalnızca bir ülkenin kaybı ve başka bir ülkenin kazancı olarak değerlendirmenin yetersizliğine dikkat çekiyor (sayfa 51). Uluslararası öğrenciler, araştırmacılar ve teknoloji çalışanları farklı ülkeler arasında hareket ederek bilgi, deneyim ve ekonomik ilişkilerin de taşınmasını sağlıyor. Florida, ABD’nin 2001 sonrasında uyguladığı güvenlik ve vize politikalarının bu hareketliliği zorlaştırdığını ve ülkenin küresel yetenek rekabetindeki konumunu olumsuz etkileyebileceğini savunuyor.

Yaratıcı ekonominin büyümesi ise herkes için aynı sonuçları doğurmuyor. Florida, yaratıcı sınıfın yoğunlaştığı bölgelerde yüksek gelirli mesleklerin gelişmesine karşılık, bu ekonomiyi destekleyen düşük ücretli ve güvencesiz hizmet işlerinin de yaygınlaşabildiğini ele alıyor. Böylece yaratıcı sınıfın ekonomik büyümeye katkısı ile bu büyümenin toplumun farklı kesimlerine nasıl dağıldığı arasında önemli bir ayrım ortaya çıkıyor. Bir şehrin yetenekli insanları kendine çekmesi, o şehirde yaşayan herkesin ekonomik koşullarının iyileşeceği anlamına gelmiyor.

Kitabın ABD’ye ilişkin değerlendirmeleri de dikkat çekici. Florida, ülkenin yenilikçilikteki üstünlüğünü büyük ölçüde dünyanın farklı bölgelerinden gelen yeteneklere ve farklılıklara açık olmasına bağlıyor. Ancak küresel rekabetin artmasıyla birlikte ABD’nin bu avantajını kaybetme riskiyle karşı karşıya olduğunu ileri sürüyor. Ona göre geleceğin ekonomisinde tek bir merkezin hâkimiyetinden çok, farklı bölgelerde yoğunlaşan yaratıcı ve teknolojik merkezlerin oluşturduğu çok kutuplu bir yapı öne çıkabilir.

Yaratıcı Sınıf Adres Değiştiriyor, ekonomik büyümeyi yalnızca şirketler, yatırımlar ve teknolojik gelişmeler üzerinden değil, insanların nerede ve nasıl yaşamak istedikleri üzerinden de düşünmeye davet eden bir kitap. Florida’nın yeteneklerin belirli bölgelerde yoğunlaşmasının yenilikçiliği desteklediği ve açık, hoşgörülü toplumların bu rekabette avantaj sağladığı yönündeki temel görüşünü anlamlı buluyorum. Ancak kitabın yayımlanmasının üzerinden geçen yıllarda çalışma hayatı, uluslararası hareketlilik ve göç politikaları önemli ölçüde değişti. Uzaktan çalışmanın yaygınlaşmasıyla fiziksel yakınlığın öneminin sorgulanması, yapay zekânın istihdam üzerindeki etkileri ve bazı ülkelerde göç politikalarının daha kısıtlayıcı hâle gelmesi, Florida’nın yaklaşımının bugün ne ölçüde geçerli olduğu sorusunu gündeme getiriyor. Belki de kitabın bugün yeniden okunmaya değer olmasının nedeni, bu soruya hâlâ kesin bir yanıt veremiyor oluşumuz.